اکوسیستم استارتاپی در خطر از دست دادن تجربه

در سال گذشته، بنیان‌گذاران تپسی سهام خود را واگذار کردند، بخشی از سهام دیجی‌کالا فروخته شد، سرآوا خروج‌های متعددی داشت و در آخرین مورد، بنیان‌گذاران آپ در معامله‌ای 4 هزار و 600 میلیارد تومانی، سهامشان را کامل فروختند. نگران‌کننده‌ترین موضوع درباره این اتفاقات، سرنوشت نامعلوم تجربه و دانشی است که این کارآفرینان طی یک دهه به دست آورده‌اند.

از مکتوب تا سوق‌دات‌کام؛ الگوی موفق خروج در خاورمیانه

در سایر کشورها، چنین خروج‌هایی اتفاقی بد به حساب نمی‌آید. معمولاً بنیان‌گذاران پس از فروش شرکت خود به شرکتی دیگر، در قالب سرمایه‌گذار در اکوسیستم استارتاپی و اقتصاد دیجیتال ایفای نقش می‌کنند. دراین‌باره می‌توان «سمیح طوقان»، کارآفرین و سرمایه‌گذار برجسته حوزه فناوری و اینترنت را مثال زد. این تاجر اردنی از بنیان‌گذاران Maktoob است که این شرکت را حوالی سال 2000 میلادی راه‌اندازی کرد. مکتوب که شرکت ارائه‌دهنده خدمات ایمیل و وب بود، سال 2009 به یاهو فروخته شد. ارزش این معامله حدود 164 میلیون دلار بود.

پس از فروش مکتوب، سمیح طوقان، گروه اینترنتی جبار را راه‌ انداخت و ریاست آن را بر عهده گرفت. سوق (Souq.com)، بزرگ‌ترین پلتفرم تجارت الکترونیک جهان عرب یکی از پروژه‌های این گروه بود که آمازون سال 2017 آن را به مبلغ 580 میلیون دلار خرید. سوق دات کام با بیش از 45 میلیون بازدیدکننده در ماه و 8 میلیون و 400 هزار محصول در 31 دسته، دارایی ارزشمندی برای آمازون بود.

این امر نشان می‌دهد کارآفرین‌ها با تجربه‌شان شرکت‌های جدید را ساخته و پس از رشد و بلوغ آنها را می‌فروشند و روی شرکت دیگری سرمایه‌گذاری می‌کنند.

خستگی بنیان‌گذاران؛ چالشی بزرگ‌تر از خروج سرمایه

روند خروج بنیان‌گذاران از کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال در نگاه اول می‌تواند نشانه‌ای از بلوغ اکوسیستم باشد اما هم‌زمان نگرانی‌هایی را نیز به وجود می‌آورد؛ زیرا خروج بدون جایگزینی مناسب می‌تواند باعث ازدست‌رفتن تجربه، سرمایه و نیروی انسانی کلیدی شود.

«به عقیده من، بخشی از این خروج‌ها بر اثر فشار و خستگی سال‌های گذشته بنیان‌گذاران است. کسب‌وکارها برای رشد خود با چالش‌های متعددی مواجه می‌شوند. این موضوع محدود به ایران نیست اما به نظر می‌رسد در کشور ما به‌علت وجود معضلات دیگر، این مشکلات بیشتر است؛ بنابراین خستگی سال‌های گذشته روی بنیان‌گذاران اثر گذاشته است و احتمالاً زمانی که فرصت مناسبی برای خروج ایجاد می‌شود و افرادی را می‌بینند که می‌توان به آنها اعتماد و کسب‌وکار را واگذار کرد، سهامشان را می‌فروشند و می‌روند.»

او خروج‌های اخیر با این حجم را کمی نگران کننده می‌داند و معتقد است صرفاً به علت بلوغ اکوسیستم استارتاپی نیست: «شاید بخشی از آن نتیجه فشارهای گذشته روی‌ کسب‌وکارها باشد.»

انتقال تجربه مهم‌تر از سرمایه‌گذاری است

همان طور که گفته شد، بنیان‌گذاران پس از خروج یا کسب‌وکار جدیدی راه‌اندازی می‌کنند یا در نقش سرمایه‌گذار خطرپذیر وارد عمل می‌شوند. اما در ایران، شاهد چنین رویه‌ای نیستیم. سجادی نیری از اینکه بنیان‌گذاران انرژی لازم برای ایجاد کسب‌وکار جدید یا سرمایه‌گذاری روی کسب‌وکارها را نداشته باشند، ابراز نگرانی کرد.

«به نظرم خیر. به اعتقاد من، نکته حائز اهمیت برای سرمایه گذار خطرپذیر امکان اگزیت (خروج) است و اتفاقات یک سال اخیر سیگنال مثبتی به سرمایه گذاران داده. هرچند به خاطر شرایط اقتصادی با توسعه سرمایه گذاری‌ها مواجه نبودیم، اما برای مثال خرید کافه بازار توسط تپسل، اتفاقی است که نشان می‌دهد کسب و کاری که قبلاً رشد کرده و بزرگ شده، حال در مقام یک سرمایه‌گذار خطرپذیر عمل می‌کند. اتفاقی که بعد از معامله سهام دیجی‌کالا رخ داد؛ اگرچه نمی‌توان با قطعیت گفت این بر آن اثر گذاشته، اما مهم‌ترین فاکتور برای سرمایه‌گذاران خطرپذیر همین باز شدن قفل خروج سرمایه‌گذارهای قبلی است و خروج بنیان‌گذاران درجه اهمیت کمتری دارد.»

از هم‌سرمایه‌گذاری تا پوشش ریسک؛ راه‌های حفظ کارآفرینان در اکوسیستم

باتوجه‌به چنین شرایطی، دولت و سیاست‌گذاران چطور می‌توانند به حفظ و تقویت اکوسیستم نوآوری کشور کمک کنند؟ سجادی نیری در پاسخ به این سؤال ارائه امکانات و تسهیلات به این بنیان‌گذاران را پیشنهاد می‌دهد:

«متأسفانه، نگاه حاکمیت به برخی بنیان‌گذاران به گونه‌ای بوده که حتی از خروج آنها استقبال می‌کند و نهادهای امنیتی شاید تمایلی به بازگشت دوباره منابع آنها به اکوسیستم نداشته باشند اما برای سایرین باید مشوق‌هایی در نظر بگیرند تا بازگردند و مجدد سرمایه‌گذاری کنند.»

این فعال حوزه سرمایه‌گذاری معتقد است باید با سیاست‌گذاری‌های هوشمندانه‌، مشوق‌هایی برای بنیان‌گذاران در نظر گرفته شود. استفاده از ظرفیت‌های هم‌سرمایه‌گذاری، پوشش ریسک، کمک به کنار هم قرارگرفتن مجموعه‌ها، کمک به تشکیل صندوق‌های بزرگ‌تر یا شرکت‌های سرمایه‌گذاری بورسی و آوردن منابع دولتی راه‌حل‌هایی است که به باور سجادی نیری می‌تواند دانش و تجربه این افراد را در اکوسیستم حفظ کند.

«این امر می‌تواند اتفاق خیلی مثبتی باشد و کمک کند بخشی از این پول‌ها از اکوسیستم خارج نشود. این کاری است که معاونت علمی، صندوق نوآوری و شکوفایی و برخی نهادهای دارای منابع مثل وزارت ارتباطات و وزارت صمت می‌توانند به این موضوع ورود کنند.»

خروج بنیان‌گذاران از استارتاپ‌ها، پدیده‌ای است که در هر اکوسیستم نوآوری رخ می‌دهد. اما تفاوت اکوسیستم‌های موفق در این است که خروج به معنای پایان مسیر این افراد در اقتصاد دیجیتال نیست؛ آنها یا در قالب کارآفرینی سریالی کسب‌وکارهای جدیدی راه‌ می‌اندازند یا در نقش سرمایه‌گذاران خطرپذیر، به توسعه سایر استارتاپ‌ها کمک می‌کنند. در ایران، بازنگشتن بنیان‌گذاران به اکوسیستم می‌تواند زنگ خطری برای آینده نوآوری در کشور باشد.

سیاست‌گذاران باید با ارائه مشوق‌های جذاب، از این افراد حمایت کنند تا شاهد خروج آنها از اکوسیستم نباشیم. اگر اقدامی صورت نگیرد، نه‌فقط ازدست‌رفتن سرمایه‌های مالی، بلکه ازدست‌رفتن سرمایه‌هایی مهم‌تر یعنی دانش و تجربه کارآفرینی نیز اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.