ایران در رتبه ۷۵ توسعه انسانی جهان؛ آیا هوش مصنوعی مسیر پیشرفت را هموار می‌کند؟

بر اساس گزارش توسعه انسانی ۲۰۲۵ سازمان ملل متحد، ایران با کسب شاخص ۰.۷۷۹ در رده ۷۵ جهان قرار گرفته و در گروه کشورهای با «توسعه انسانی بالا» طبقه‌بندی شده است. این گزارش که با عنوان «مسئله انتخاب: انسان و امکان‌ها در عصر هوش مصنوعی» منتشر شده، بر نقش تحول‌آفرین فناوری در بازتعریف مسیر توسعه انسانی در جهان امروز تأکید دارد.

رشد آرام، چشم‌انداز نابرابر

گزارش امسال هشدار می‌دهد که پس از بحران‌های بی‌سابقه سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱، توسعه انسانی در بسیاری از کشورها با کندی بی‌سابقه‌ای مواجه شده است. طبق تحلیل‌های ارائه شده، رشد جهانی شاخص توسعه انسانی (HDI) بدون در نظر گرفتن سال‌های بحرانی، به پایین‌ترین سطح خود از سال ۱۹۹۰ رسیده است.

همچنین، شکاف میان کشورهایی با توسعه انسانی بالا و پایین در حال گسترش است؛ پدیده‌ای که روند همگرایی چند دهه گذشته را معکوس کرده و زنگ خطر تازه‌ای برای نظام توسعه جهانی به صدا درآورده است.

ایران؛ حرکت رو به جلو با چالش‌های جدید

شاخص توسعه انسانی ایران طی سه دهه گذشته از ۰.۶۲۶ به ۰.۷۷۹ افزایش یافته که نشانگر رشدی ۲۷.۶ درصدی است. با این حال، جایگاه ۷۵ در میان ۱۹۳ کشور جهان حاکی از آن است که ظرفیت رشد و بهبود همچنان وجود دارد.

کارشناسان معتقدند در شرایطی که منابع طبیعی، بحران‌های اقلیمی و چالش‌های اقتصادی آینده توسعه را محدود کرده‌اند، هوش مصنوعی می‌تواند نقشی کلیدی در گشودن افق‌های جدید برای ایران ایفا کند. نوآوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در حوزه‌هایی مانند آموزش، سلامت، اشتغال و حکمرانی دیجیتال، این ظرفیت را دارند که به شتاب‌بخش رشد تبدیل شوند؛ به شرطی که سیاست‌گذاری در این زمینه، هوشمند، انسان‌محور و فراگیر باشد.

هوش مصنوعی؛ ابزار تحول یا چالش تازه؟

گزارش ۲۰۲۵ با استناد به یک نظرسنجی جهانی نشان می‌دهد که مردم نسبت به تحولات ناشی از هوش مصنوعی نگاهی توأم با امید و احتیاط دارند. نیمی از پاسخ‌دهندگان احتمال داده‌اند که مشاغلشان در آینده خودکارسازی شود، اما ۶۰ درصد معتقدند که AI می‌تواند به ایجاد فرصت‌های جدید کمک کند.

در کشورهای دارای شاخص توسعه انسانی پایین یا متوسط، ۷۰ درصد از مشارکت‌کنندگان معتقدند هوش مصنوعی بهره‌وری آنها را افزایش خواهد داد و نزدیک به دوسوم پیش‌بینی کرده‌اند که طی یک سال آینده از این فناوری در حوزه‌هایی چون آموزش، سلامت یا محل کار بهره خواهند گرفت.

سه اولویت برای آینده

این گزارش در پایان، سه حوزه کلیدی برای سیاست‌گذاری موفق در دوران گذار دیجیتال پیشنهاد می‌کند:

• بازطراحی اقتصادها برای همکاری انسان و هوش مصنوعی به‌جای رقابت میان آن‌ها
• مشارکت انسانی در تمام چرخه زندگی هوش مصنوعی
• مدرن‌سازی آموزش و سلامت برای پاسخ به نیازهای قرن ۲۱

«پدرو کونسیچائو»، مدیر دفتر گزارش توسعه انسانی سازمان ملل، تأکید کرده است که تصمیم‌های امروز در قبال هوش مصنوعی، میراثی تعیین‌کننده برای آینده توسعه انسانی خواهند داشت. به گفته او، «اگر سیاست‌گذاری‌ها بر پایه انسان‌محوری انجام شوند، هوش مصنوعی می‌تواند به ابزاری فراگیر برای توانمندسازی افراد، از کشاورزان گرفته تا صاحبان مشاغل کوچک، بدل شود.»