چالش های محیط زیستی در استان‌های صدرنشین کشاورزی/ چگونه می‌توان بین کمبود آب و حفظ امنیت غذایی تعادل ایجاد کرد؟

سارا اسلامی- به گزارش پتروریت، مرکز آمار، نتایج تفصیلی جدیدترین سرشماری عمومی کشاورزی را که طی آبان و آذر سال گذشته انجام شد، در روز‌های اخیر منتشر کرده است. برخی از استان‌های صدرنشین در این گزارش، چالش های محیط زیستی جدی را از جمله در حوزه کمبود منابع آبی و فرونشست، تجربه می‌کنند.

بر اساس این گزارش، بیش از ۵۱ درصد از بهره‌برداری‌ها در بخش کشاورزی، در هشت استان انجام می‌شود که عبارتند از: کرمان، خراسان رضوی، مازندران، فارس، گیلان، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و خوزستان.

همچنین نتایج سرشماری عمومی کشاورزی نشان می‌دهد که بیش از ۶۰ درصد مساحت اراضی زراعی کشور در ۹ استان قرار دارند؛ خوزستان، آذربایجان شرقی، خراسان رضوی، کردستان، همدان، زنجان، فارس، کرمانشاه و آذربایجان غربی.

کمبود منابع آبی در برخی استان‌های قطب کشاورزی

این داده‌ها در حالی به دست آمده است که کاهش بارندگی، کمبود ذخیره آب در سد‌ها و افت سطح سفره‌های زیرزمینی، از جمله چالش های محیط زیستی جدی در برخی از این استان‌هاست.

آخرین گزارش سازمان هواشناسی نشان می‌دهد که فارس ۴۷.۷ درصد، کرمان ۴۲.۲ درصد، خراسان رضوی ۴۱.۶ درصد وخوزستان ۴۰.۳ درصد کاهش بارندگی را نسبت به بلندمدت تجربه کرده‌اند.

میزان بارش‌ها در استان‌های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، کردستان، همدان و کرمانشاه نیز طی سال آبی جاری، بین حدود ۲۰ تا ۴۰ درصد کاهش را نشان می‌دهد.

همچنین گیلان و مازندران، به ترتیب ۱۴.۳ و ۱۱.۳ درصد کاهش بارندگی را تجربه کرده‌اند. در این میان، کمترین میزان افت بارش‌ها با ۴.۳ درصد، متعلق به استان زنجان است.

وضعیت نامناسب دخیره آب سد‌ها

از سوی دیگر کاهش ذخیره آب سد‌ها نیز چالش محیط زیستی مهمی در برخی از این استان‌ها محسوب می‌شود. برای مثال، موجودی سد رودبال داراب در استان فارس به صفر سیده است. سد طرق در خراسان رضوی و سد تنگوئیه در کرمان نیز در آستانه خشکی کامل قرار دارند.

همچنین، درصد پرشدگی برخی سد‌ها در استان‌های مازندران، خوزستان، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، گیلان، زنجان و کرمانشاه، به زیر ۵۰ و حتی در مواردی ۳۰ درصد رسیده است.

استفاده از آب‌های زیرزمینی و چالش فرونشست

از سوی دیگر، هشدار‌های زیادی در مورد وقوع پدیده فرونشست در تعدادی از استان‌های صدرنشین بخش کشاورزی مطرح شده است. عامل اصلی این پدیده نیز، استفاده بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و افت سطح آبخوان‌هاست.

اکنون بر اساس آمار‌ها و گزارش‌های رسمی، تنها استان گیلان با چالش فرونشست مواجه نیست. در مقابل، کرمان، تهران و بخش‌هایی از خراسان رضوی، بیشترین درگیری را با این پدیده دارند.

نام استان‌های همدان، فارس، آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی نیز در میان مهم‌ترین مناطق درگیر با چالش فرونشست، دیده می‌شود.

چالش های محیط زیستی در استان‌های صدرنشین متغیر‌های کشاورزی

مرکز آمار، سال گذشته نیز گزارشی را با عنوان «سهم و رتبه استان‌ها بر اساس متغیر‌های مهم بخش کشاورزی» منتشر کرد. یافته‌های به دست آمده در آن پژوهش نیز، همین نکته را نشان می‌داد؛ استان‌های صدرنشین بخش کشاورزی، چالش‌های جدی محیط زیستی را هم تجربه می‌کنند.

این گزارش، پنج استان خوزستان، فارس، کرمان، خراسان رضوی و اصفهان، را صدرنشین مصرف آب در بخش کشاورزی معرفی کرده بود.

از سوی دیگر، گزارش یاد شده نشان می‌داد که استان‌های خوزستان، کرمان، فارس، خراسان رضوی و همدان، بیشترین سهم (درصد) را از تولید سالانه محصولات زراعی در اختیار دارند.

نام استان اصفهان، در بین مناطق صدرنشین گزارش امسال دیده نمی‌شود.اما این استان نیز چالش جدی در زمینه فرونشست دارد. همچنین بارندگی دراصفهان، طی سال آبی جاری ۴۴.۵ درصد کاهش داشته است.

افزایش بهره‌برداران و مساحت اراضی بخش کشاورزی

در این میان، سرشماری عمومی کشاورزی سال ۱۴۰۳ که نتایج تفصیلی آن در روز‌های اخیر منتشر شده است، از یافته‌های دیگری نیز حکایت می‌کند؛ از جمله افزایش آمار بهره‌برداران و مساحت اراضی بخش کشاورزی.

داده‌های این سرشماری نشان می‌دهند که تعداد بهره‌برداران بخش کشاورزی، نسبت به سرشماری پیشین (۱۳۹۳) با شش درصد افزایش، به بیش از ۴.۲۹ میلیون نفر رسیده است.

مساحت اراضی کشاورزی نیز در این بازه زمانی، ۵/۵ درصد افزایش یافته و در سرشماری اخیر ۱۷.۳۸ میلیون هکتار ثبت شده است.

همچنین مساحت اراضی زراعی ۵ درصد افزایش را نشان می‌دهد و به ۱۵.۴۳ میلیون هکتار رسیده است. در این میان، ۳۸ درصد اراضی زراعی کشور آبی و ۶۲ درصد اراضی زراعی کشور دیم هستند.

بیش از ۸۰ درصد از سطح کشت محصولات کشاورزی طی بازه مورد بررسی، به سه محصول گندم، جو و برنج اختصاص داشت. برای مثال، سطح کاشت گندم در کشور، به ۳۷/۸ میلیون هکتار رسیده بود که نسبت به ۱۰ سال گذشته، حدود ۲۹ درصد افزایش را نشان می‌داد. ۳۱ درصد کاشت گندم به صورت آبی و ۶۹ درصد به‌صورت دیم بود.

هشدار‌های همزمان در مورد چالش های محیط زیستی و امنیت غذایی

به گزارش پتروریت، در حالی استان‌های صدرنشین بخش کشاورزی، درگیر چالش های محیط زیستی جدی هستند که گزارش‌های رسمی و رسانه‌ای از بی‌توجهی به الگوی کشت در برخی از این مناطق حکایت می‌کنند.

غلامرضا گودرزی، رئیس مرکز آمار ایران، اخیرا در نشستی خبری برای «اعلام نتایج تفصیلی سرشماری عمومی کشاورزی ۱۴۰۳» گفته است که با وجود کمبود آب، ممنوعیت کشت تعدادی از محصولات در برخی استان‌ها رعایت نمی‌شود.

در عین حال او به نگرانی دیگری نیز اشاره کرده است؛ تغییر کاربری اراضی زراعی که برای امنیت غذایی جامعه تبعات منفی دارد.

به گزارش پتروریت، کارشناسان از جمله راه‌حل‌های ایجاد تناسب میان چالش های محیط زیستی و نگرانی در مورد امنیت عذایی را اصلاح الگوی کشت بر اساس آمایش سرزمینی هر استان، استفاده از روش‌های آبیاری نوین، بازچرخانی آب، به کارگیری راهکار‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری، افزایش نظارت‌ها برای جلوگیری از تغییر کاربری اراضی و برنامه‌ریزی به موقع برای واردات مواد غذایی می‌دانند.

از سوی دیگر، خشکسالی و کاهش بارندگی، آینده شغلی بسیاری از بهره‌برداران را در بخش کشاورزی به خطر انداخته و در مواردی به طور کلی معیشت آنها را تحت تاثیر قرار داده است؛ کارشناسان به تعریف و اجرای مشاغل جایگزین به عنوان یکی از راه‌های جبران این موضوع اشاره می‌کنند. 

برای اطلاعات بیشتر، مطالعه گزارش کدام محله‌های تهران در معرض پدیده فرونشست هستند؟ پیشنهاد می‌شود.